واردات مواد اولیه از مسیر افزایش یا کاهش هزینه تولید، تغییر نرخ ارز و هزینه‌های گمرکی، بر قیمت تمام‌شده تیرآهن اثر می‌گذارد. البته زنجیره فولاد ایران در بخش قابل‌توجهی از مواد اولیه، از سنگ‌آهن و کنسانتره تا گندله و آهن اسفنجی، ظرفیت تولید داخلی دارد و میزان وابستگی به واردات برای همه واحدها و همه دوره‌ها یکسان نیست. بنابراین، تاثیر واردات بر قیمت تیرآهن به نوع ماده اولیه وارداتی، سهم آن در هزینه تولید، شرایط بازار جهانی و داخلی و نرخ ارز بستگی دارد.
واردات مواد اولیه چه تاثیری بر قیمت تیرآهن دارد؟
قیمت تیرآهن تنها در مرحله نورد و تولید محصول نهایی تعیین نمی‌شود و هزینه مواد اولیه در مراحل پیشین زنجیره فولاد نیز می‌تواند بر قیمت آن اثر بگذارد. بعضی واحدهای فولادی برای تامین بخشی از قراضه، شمش یا سایر مواد و نهاده‌های موردنیاز خود از واردات استفاده می‌کنند. در چنین شرایطی، تغییر نرخ ارز، تعرفه‌های وارداتی، هزینه حمل و محدودیت‌های گمرکی می‌تواند هزینه تامین مواد اولیه را تغییر می‌دهد و در نهایت بر قیمت تیرآهن اثر می‌گذارد. البته این اثر برای همه تولیدکنندگان یکسان نیست، زیرا ساختار تامین مواد اولیه و میزان وابستگی هر واحد به واردات متفاوت است.
جایگاه قراضه و شمش وارداتی در زنجیره تولید تیرآهن
برای درک تاثیر واردات مواد اولیه بر قیمت تیرآهن، ابتدا باید جایگاه آن‌ها را در زنجیره تولید فولاد مشخص کنید. تیرآهن محصول نهایی زنجیره فولاد است و پیش از رسیدن به مرحله نورد، چند مرحله تولید و فرآوری را پشت سر می‌گذارد.
به‌صورت ساده، بخشی از زنجیره تولید به این شکل است که سنگ آهن به کنسانتره، کنسانتره به گندله، سپس به آهن اسفنجی، فولاد مذاب، شمش و درنهایت درفرایند نورد، شمش به تیرآهن تبدیل خواهد شد.
البته مسیر تولید برای همه کارخانه‌ها یکسان نیست. برخی واحدهای نوردی، شمش فولادی را از تولیدکننده دیگری می‌خرند و آن را به محصولاتی مانند تیرآهن تبدیل می‌کنند.
در این میان، شمش وارداتی مستقیما روی هزینه مواد اولیه واحد نورد اثر می‌گذارد. اگر قیمت شمش وارداتی افزایش پیدا کند، هزینه تامین خوراک کارخانه هم افزایش خواهد یافت.
از سوی دیگر، در واحدهایی که از قراضه برای تولید فولاد استفاده می‌کنند، قیمت و دسترسی به قراضه نیز بر هزینه تولید فولاد و در مراحل بعدی بر قیمت محصولات نهایی اثرگذار خواهد بود.
البته نباید تصور کنید که قیمت تیرآهن ایران به‌طور گسترده و مستقیم تحت تاثیر واردات مواد اولیه قرار دارد. بخش مهمی از زنجیره فولاد کشور در داخل شکل گرفته و ایران در سال‌های اخیر در تولید فولاد خام نیز در میان تولیدکنندگان بزرگ جهان قرار داشته و تولید فولاد خام ایران در سال ۲۰۲۵ حدود ۲۰.۳ میلیون تن گزارش شده است.
به همین دلیل بیشتر در شرایط زیر امکان دارد واردات بر قیمت تیرآهن اثر بگذارند:
- عرضه داخلی یک ماده اولیه با کمبود مواجه شود.
- تولیدکننده برای تامین کیفیت یا مشخصات خاصی از مواد به واردات نیاز داشته باشد.
- قیمت ماده اولیه وارداتی نسبت به نمونه داخلی به‌صورت قابل توجهی تغییر کند.
- محدودیت‌های تجاری یا حمل‌ونقل، هزینه تامین ماده اولیه را افزایش دهد.
- تغییر نرخ ارز باعث افزایش هزینه ریالی خرید خارجی شود.
تاثیر محدودیت های گمرکی و تعرفه ای بر هزینه تمام شده
تعرفه و هزینه‌های گمرکی می‌توانند قیمت تمام‌شده ماده اولیه وارداتی را افزایش دهند. در واقع، قیمت خرید خارجی تنها یکی از اجزای هزینه تامین است و در این مسیر باید هزینه‌های دیگری مانند حمل بین‌المللی، بیمه، هزینه‌های بندری، تشریفات گمرکی و در صورت وجود، تعرفه واردات را نیز در نظر بگیرید.
به این ترتیب اگر فرضا کارخانه‌ای، شمش موردنیاز خود را از خارج تامین کند، افزایش هزینه واردات می‌تواند به شکل زیر به زنجیره تولید منتقل شود:
افزایش هزینه واردات شمش موجب افزایش هزینه خوراک کارخانه خواهد شد و افزایش هزینه تولید تیرآهن هم درنهایت به افزایش قیمت تمام‌شده محصول منجر می‌شود.
البته این انتقال همیشه کامل و فوری نیست. میزان اثرگذاری به سهم ماده اولیه وارداتی از کل هزینه تولید و همچنین شرایط بازار بستگی دارد.
محدودیت‌های گمرکی نیز می‌توانند از مسیر دیگری بر هزینه تولید اثر بگذارند. طولانی شدن فرآیند ترخیص یا محدود شدن امکان واردات می‌تواند تامین مواد اولیه را با تاخیر مواجه کند و هزینه‌های انبارداری، خواب سرمایه یا تامین جایگزین را افزایش دهد.
از طرف دیگر، اگر ماده اولیه وارداتی جایگزین مناسبی در داخل داشته باشد، تولیدکننده می‌تواند بخشی از نیاز خود را از بازار داخلی تامین کند و اثر افزایش هزینه واردات را کاهش دهد.
بنابراین، برای بررسی تاثیر تعرفه و محدودیت‌های گمرکی باید علاوه بر نرخ تعرفه، موارد زیر را نیز در نظر بگیرید:
- سهم ماده اولیه وارداتی در هزینه تولید
- امکان تامین همان ماده از تولیدکنندگان داخلی
- هزینه حمل و بیمه
- مدت زمان ترخیص کالا
- نرخ ارز مورد استفاده در معامله
- موجودی قبلی کارخانه
- وضعیت عرضه و تقاضای محصول نهایی
رابطه نرخ ارز نیمایی با قیمت مواد اولیه وارداتی
نرخ ارز یکی از عوامل مهم در تعیین هزینه ریالی مواد اولیه وارداتی است. هرچه نرخ ارز مورد استفاده برای تامین یک ماده اولیه افزایش پیدا کند، در صورت ثابت بودن قیمت جهانی کالا، هزینه ریالی واردات آن نیز افزایش خواهد یافت.
البته درباره نرخ ارز نیمایی باید به تغییرات ساختار ارزی کشور در سال‌های اخیر توجه داشته باشید و فرض نکنید که نرخ ارز نیمایی ثابت است و علی‌الخصوص در ماه‌های گذشته، نرخ ارز و سیاست‌های حاکم بر آن دستخوش تغییرات گسترده و پر سرعتی شده‌اند. البته به‌طور کل می‌توان اثر نرخ ارز را روی مواد اولیه وارداتی به‌صورت زیر توضیح داد:
- قیمت ماده اولیه در بازار جهانی به ارز خارجی تعیین می‌شود.
- واردکننده باید این مبلغ را به ریال تبدیل کند.
- افزایش نرخ ارز، در صورت ثابت بودن سایر عوامل، هزینه ریالی خرید را افزایش می‌دهد.
- افزایش هزینه تامین مواد اولیه می‌تواند به هزینه تولید فولاد و در مراحل بعدی به قیمت تیرآهن منتقل شود.
البته نرخ ارز تنها فاکتور اثرگذار بر قیمت مواد اولیه وارداتی نیست. قیمت جهانی شمش یا قراضه، هزینه حمل، بیمه، تعرفه و شرایط عرضه داخلی نیز می‌توانند بر نرخ مواد اولیه تولید آهن اثر بگذارند.
روند تاریخی وابستگی صنعت فولاد به واردات مواد اولیه
وابستگی صنعت فولاد ایران به واردات مواد اولیه یک وضعیت ثابت و یکسان در تمام دوره‌ها نبوده است. توسعه ظرفیت‌های داخلی در بخش‌هایی مانند استخراج سنگ‌آهن، تولید کنسانتره، گندله و آهن اسفنجی موجب تامین بخشی از نیاز زنجیره فولاد در کشور شده است.
در نتیجه، ایران امروز تنها یک واردکننده محصولات فولادی نیست و در تجارت جهانی فولاد نیز جایگاه صادراتی قابل‌توجهی دارد. بر اساس داده‌های World Steel Association، ایران در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۰.۸ میلیون تن صادرات فولاد داشته و در سال ۲۰۲۵ این رقم به حدود ۱۳.۵ میلیون تن رسیده است.
این وضعیت با دوره‌هایی که ایران برای تامین بخشی از نیاز فولادی خود واردات بیشتری انجام می‌داد، تفاوت دارد. داده‌های تاریخی World Steel Association نیز نشان می‌دهد ایران در دهه‌های گذشته واردکننده محصولات فولادی و برخی مواد مرتبط با صنعت فولاد بوده است.
البته توسعه تولید داخلی مواد اولیه فولاد و تیرآهن به معنای حذف کامل واردات نیست. میزان نیاز به واردات می‌تواند بر اساس موارد زیر تغییر کند:
- ظرفیت تولید داخلی یک ماده اولیه
- میزان تولید و مصرف قراضه
- کیفیت و مشخصات موردنیاز کارخانه
- قیمت جهانی مواد اولیه
- محدودیت‌های تجاری و تحریم‌ها
- وضعیت حمل‌ونقل بین‌المللی
- نرخ ارز و سیاست‌های ارزی
- میزان تولید و تقاضای فولاد در کشور
بنابراین، وابستگی صنعت فولاد به واردات را باید به‌صورت موردی و در یک بازه زمانی مشخص بررسی کرد و نمی‌توان آن را برای کل زنجیره فولاد یا تمام کارخانه‌ها یکسان دانست.
در نهایت باید بگوییم که واردات مواد اولیه یکی از جند عامل موثر بر قیمت تیرآهن است، اما به‌تنهایی تعیین‌کننده قیمت نیست. قیمت شمش، هزینه انرژی، دستمزد، هزینه نورد، حمل‌ونقل، نرخ ارز، میزان عرضه و تقاضای داخلی و شرایط صادرات نیز می‌توانند هم‌زمان قیمت نهایی تیرآهن را تغییر دهند.
پرسش و پاسخ‌های متداول
تغییر نرخ ارز، تعرفه‌های وارداتی، هزینه حمل و محدودیت‌های گمرکی.
شمش وارداتی مستقیماً هزینه خوراک واحدهای نورد را افزایش می‌دهد که این افزایش به قیمت تمام‌شده تیرآهن منتقل می‌شود.
وقتی عرضه داخلی با کمبود مواجه شود، برای تامین کیفیت خاص نیاز به واردات باشد، قیمت جهانی به شدت تغییر کند، محدودیت‌های تجاری هزینه را افزایش دهد یا تغییر نرخ ارز هزینه ریالی را بالا ببرد.
این هزینه‌ها قیمت تمام‌شده ماده اولیه وارداتی را افزایش می‌دهند و در صورت انتقال به زنجیره تولید، قیمت نهایی تیرآهن بالا می‌رود.
با ثابت بودن قیمت جهانی، افزایش نرخ ارز هزینه ریالی خرید وارداتی را افزایش می‌دهد که می‌تواند به هزینه تولید فولاد و سپس قیمت تیرآهن منتقل شود.
خیر، این وابستگی ثابت نیست و با توسعه ظرفیت‌های داخلی تغییر کرده است؛ میزان نیاز به واردات بسته به عواملی مانند ظرفیت تولید داخلی، قیمت جهانی و محدودیت‌های تجاری متغیر است.
